Bước chân về quê ngoại vào mỗi dịp Tết, sau khoảnh khắc thành kính dâng nén hương lên bàn thờ tổ tiên, tôi thường vội vã tìm đến gian bếp. Đó là nơi ngoại tôi, với nụ cười hiền hậu và mùi trầu vấn vương, luôn chờ đợi tôi ghé vào ngồi cạnh. Gian bếp ấy, không chỉ là nơi nấu nướng, mà còn là trái tim ấm áp của cả gia đình, nơi chứa đựng bao kỷ niệm tuổi thơ và tình thân sâu nặng.
Vẻ đẹp mộc mạc, đậm chất Nam Bộ
Gian bếp của ngoại tôi nằm ngang với nhà trên, một hành lang dài với mái tôn hứng nước mưa dẫn lối. Mái ngói cũ kỹ, nâu thẫm, điểm xuyết những chiếc lá rụng từ cây mận hồng đào sau nhà. Ngoại kể, cây mận này đã cùng bà tôi trải qua gần nửa thế kỷ, vẫn sai trĩu quả vào mỗi độ xuân về, mang đến vị ngọt giòn tan cho lũ trẻ chúng tôi.
Khác với những căn bếp hiện đại ngày nay, gian bếp miền Tây của ngoại rộng rãi, thoáng đãng với hai cánh cửa gỗ luôn rộng mở. Cửa sổ sát bờ rạch Cái Tôm đón làn gió mát lành khi thủy triều lên, và đôi khi thoảng cả mùi bùn non cùng tiếng cá quẫy khi nước rút. Ngay cửa bếp là sàn nước rửa chén bát, một phần không thể thiếu trong không gian bếp núc truyền thống.
Bước vào bên trong, không gian bếp hiện ra với khuôn bếp được đóng bằng cừ tràm, đen bóng theo năm tháng sử dụng. Ba “ông lò” luôn sạch sẽ, gọn gàng, phía trên là cà ràng, bên cạnh là ống thổi, kẹp gắp than. Phía trên khuôn bếp, cậu Út tôi đã khéo léo làm một mái tôn có ống hút khói, giúp ngoại và mợ Út đỡ vất vả hơn khi nhóm bếp vào những ngày mưa ẩm. Dưới khuôn bếp, củi được chẻ nhỏ, xếp gọn gàng cùng những bó lá dừa khô. Trên vách, hai hàng đinh treo đủ loại nồi, xoong, chảo lớn nhỏ, tất cả đều được mợ Út tôi chùi rửa sạch sẽ. Tôi vẫn nhớ những lần cùng các con và cháu gái mang nồi niêu xoong chảo ra sông chùi rửa bằng trấu và tro bếp, để rồi những đôi tay nhỏ nhắn lại đen thui vì tro bụi, dù đã cố gắng rửa bằng chanh.
Kế bên khuôn bếp là tủ đựng thức ăn, phía dưới là nơi bày biện các loại chai lọ, hộp đựng gia vị, tất cả đều được sắp xếp ngăn nắp, dễ dàng tìm kiếm khi cần sử dụng.
Không gian quây quần và ấm áp tình thân
Gian giữa của bếp là nơi đặt tủ chén bát, ống đũa muỗng treo bên cạnh. Một bàn ăn tròn có thể gấp lại một nửa để tiết kiệm không gian. Mấy chiếc ghế gỗ đơn sơ và một giá gỗ thấp để đặt nồi cơm. Bữa cơm hàng ngày của gia đình thường diễn ra dưới gian bếp ấm cúng, chỉ khi có khách lạ hay những dịp đặc biệt, mâm cơm mới được dọn lên nhà trên.
Phía cuối gian bếp là bộ ván ngựa, nơi ngoại thường ngồi tỉ mẩn với ô trầu hoặc giỏ đồ may vá. Vào những trưa hè oi ả, nơi đây trở thành chỗ ngả lưng yêu thích của ông ngoại sau bữa cơm trưa. Má tôi còn kể, hồi xưa, mỗi lần giận ông ngoại, bà ngoại lại “xuống bếp ngủ”. Cứ thế kéo dài vài đêm, ông ngoại phải xuống năn nỉ, và kết quả là… má tôi lại có thêm một đứa em, nối dài thêm danh sách 12 người con của ông bà. Câu chuyện ấy, dù đã qua lâu, vẫn khiến chúng tôi bật cười mỗi khi nhớ lại.
Bếp – Trung tâm đời sống gia đình
Gian bếp miền Tây, đặc biệt là gian bếp của ngoại tôi, mang một nét đặc trưng không lẫn vào đâu được. Bước vào bếp, người ta có thể cảm nhận được sự khéo léo, gọn gàng của người phụ nữ trong gia đình. Dù là nơi nấu nướng, nhưng bếp luôn sạch sẽ, thoáng mát. Đồ đạc được sắp xếp khoa học, tiện lợi, đặc biệt là khuôn bếp đứng, giúp người nấu không phải cúi gập người nhiều lần. Dãy nồi niêu xoong chảo luôn sáng bóng, không còn lo ngại việc quẹt bẩn vào quần áo. Chính sự tiện lợi này đã giúp người phụ nữ làm bếp trở nên thong thả và ung dung hơn.
Bếp là nơi sinh hoạt chung của cả gia đình trong suốt cả ngày. Ban ngày, khi mọi người đi vắng, nhà trên thường đóng cửa, nhưng gian bếp thì hầu như không bao giờ khóa. Mọi người trở về nhà đều ghé bếp trước tiên. Những lúc rảnh rỗi, ông ngoại hay cậu Út tôi cũng thường lui tới gian bếp, ngồi trên chiếc võng đong đưa, hàn huyên chuyện nhà cửa cùng ngoại hay mợ Út.
Bếp là nơi ngoại và mợ Út có “toàn quyền quyết định” mọi việc bếp núc, từ chuẩn bị cho các đám tiệc, giỗ chạp đến những dịp hiếu hỉ của bà con lối xóm. Nơi đây cũng là chốn cả nhà quây quần bên nhau trong hai bữa cơm trưa, tối. Vào mỗi chiều, ông ngoại, cậu Út lại ngồi lai rai với món khô cá lóc nướng, quyện trong mùi khói lá dừa thơm lừng. Nếu có khách đột xuất, mợ Út cũng nhanh chóng chế biến những món nhậu hấp dẫn.
Trong bếp nhà ngoại, lúc nào cũng có sẵn vài món ăn dân dã: nồi cháo trắng, chảo cơm chiên cho buổi sáng, tô bánh lọt nước dừa cho bữa xế, hay nồi khoai, bắp luộc cho bữa tối. Những người quen thân thường ghé bếp chơi, đôi khi cũng bàn bạc công chuyện. Nếu khách quen ghé nhà mà được mời lên nhà trên uống nước, đó hoặc là có việc rất quan trọng, hoặc là tình cảm hai bên đang có chút “sứt mẻ” cần giải quyết. Nhà ngoại tôi nằm gần rạch Cái Tôm, gần chợ Cao Lãnh, nên đôi khi vào ban đêm, có khách lỡ đường ghé ngủ nhờ, họ vẫn cảm thấy quen thuộc và ấm cúng như ở nhà mình trên bộ ván mát rượi nơi gian bếp.
Sự đổi thay và nỗi lòng người ở lại
Gần Tết, các con tôi lại háo hức mong chờ ngày về quê ngoại. “Mẹ ơi, bữa nào về quê ngoại đi ạ?”. Về để hòa mình vào làn gió chướng mang theo hương sen từ Đồng Tháp Mười, để nằm trong gian bếp ngoại lắng nghe tiếng mận chín rụng ngoài vườn, để hít hà mùi khói lá dừa nướng bánh phồng, bánh tráng… “Về quê lần này con sẽ phụ mẹ và ngoại gói bánh tét, bánh ít nha mẹ!”. Con gái út của tôi nói, giọng đầy phấn khởi nhưng cũng thoáng chút nhẹ nhõm.
“Nhưng mà không phải chùi xoong nồi nữa, mẹ nhỉ, vì nhà ngoại bây giờ đã có bếp gaz rồi!”. Lời nói của con bé khiến tôi chợt giật mình. Quê ngoại giờ đã là thành phố Cao Lãnh, làng xóm đô thị hóa ngày càng nhanh. Liệu vài năm nữa, các con tôi có còn giữ được những ký ức nguyên vẹn về gian bếp xưa cũ, về những nét đẹp mộc mạc, dung dị của miền quê Nam Bộ? Nỗi niềm ấy, khẽ dâng lên trong lòng, lẫn với hương vị béo ngậy của món bánh lọt nước dừa ngoại vừa làm.
Gian bếp miền Tây, với những gì nó đã chứa đựng, không chỉ là nơi nấu nướng, mà còn là chứng nhân của biết bao thế hệ, là nơi tình thân, ký ức và văn hóa được gìn giữ, trao truyền. Dù cuộc sống có đổi thay, dù bếp gaz có thay thế bếp củi, thì những giá trị tinh thần mà gian bếp mang lại vẫn sẽ còn mãi trong trái tim mỗi người con xa xứ.
